Երբ երէց բարեկամ մը գիրքի մը պատճէնը տուաւ եւ ըսաւ՝ «Աչք մը նետէ, դուն ալ պատճէնահանէ…», անմիջապէս ըրի, թուղթերը դասաւորեցի եւ երբ կ’ուզէի իրենց տեղը դնել, աչքիս զարկաւ յառաջաբանին ուղղագրութեան արտառոցութիւնը, որ աբեղեանական իսկ չէր.
«Ամփոփ գաղափար տալու համար, թե վորոնք են այդ գումարները…»
«Պակաս չափով չաջակցեց մեզ եւ «Կտակների Ուսումնասիրության Հանձնաժողովը» Յերեւանում, վոր սիրալիր կերպով հնարաւորություն տվեց մեզ ծանոթանալու իր տրամադարության տակ յեղած նյութերի հետ» եւ այլն:
Գիրքը 1928 թուականին Մոսկուայի մէջ հրատարակուած փոքր՝ 72 էջանի հատոր մըն է, «Հայ ժողովրդական հարստութիւններն արտասահմանում» խորագրուած, որ գրեթէ ամբողջական ցանկն է կտակներուն, նուիրատուութիւններուն եւ կազմակերպութիւններու տրամադրութեան տակ եղած գումարներուն, Սփիւռքի մէջ:
Հետաքրքրական հարցադրում մըն է, թէ հեղինակը՝ Կարէն Միքայէլեան ինչպէ՞ս, ի՞նչ միջոցներով ձեռք ձգեր է այսքան մանրամասն տուեալներ:
Կարէն Սարգիս Միքայէլեան, 1883-ին Ագուլիս ծնած արձակագիր մըն է, թարգմանիչ, ԽՍՀՄ Գրողներու Միութեան անդամ:
Նախակրթութիւնը ստացեր է Թիֆլիսի Ներսիսեան դպրոցէն ներս, ապա Մոսկուայի համալսարանը, որպէս ազատ ունկնդիր, եւ ի վերջոյ Ենայի համալսարանի փիլիսոփայութեան կաճառի ուսանող եղեր է: Հոկտեմբերեան Յեղափոխութենէն ետք աշխատեր է Ազգութիւնների գործերի ժողովրդական կոմիսարիատի հայկական գործերի կոմիսարիատում։ 1925-1927 թուականներուն, որպէս Հայաստանի Կարմիր Խաչի ընկերութեան եւ ՀՕԿ-ի պատուիրակութեան անդամ, Եւրոպա եւ ԱՄՆ գացեր է։ Մահացեր է 1942 թուականին։
Գրեթէ 100 տարի անցեր է (նուազ երկու), բայց տրամադրութիւնները բնաւ փոխուած չեն: Նախաբանը գրեթէ ամբողջութեամբ կը մէջբերեմ, միայն ուղղագրութիւնը փոխելով:
«Հայ ժողովրդին պատկանող հասարակական հարստութիւններն արտասահմանում կարելի է երեք տեսակի բաժանել.
Ա. Գումարներ, որոնք մնում են բարերարների մահից յետոյ կտակի ձեւով:
Բ. Գումարներ, որոնք յատկացուած են որոշ բարեգործական նպատակների, նուիրատուութեան ձեւով:
Գ. Գումարներ, որոնք գտնւում են զանազան հասարակական կազմակերպութիւնների տրամադրութեան տակ:
Բոլոր այդ գումարների քանակը այսօր անցնում է տասնեակ միլիոն ռուբլուց:
Խորհ. Հայաստանի ներկայ տնտեսական կացութեան եւ նրա առաջադրած ծրագրերի հետ յարաբերելով, անկասկած դա մի խոշոր հարստութիւն է, հասարակական մի մեծ ֆոնտ, որի նպատակայարմար եւ շուտափոյթ գործածութիւնը պիտի լինի օրուայ հրատապ խնդիրներից մէկը:
Թէ Խոր. Հայաստանի եւ թէ արտասահմանի մամուլը վերջերս շատ զբաղուեց դրանով:
Ամփոփ գաղափար մը տալու համար, թէ որո՞նք են այդ գումարները, ո՞ւմ տրամադրութեան տակ են գտնւում, ի՞նչ նպատակների են յատկացուած եւ ինչո՞ւ չեն գործադրւում, մենք կը բերենք ստորեւ դրանց սիստեմատիկ ցանկով՝ փաստական տուեալներով, այն չափով, ինչ չափով որ մեզ յաջողուեց իրազեկ լինել, իբրեւ Հայաստանի Օգնութեան Կոմիտէի եւ Կարմիր Խաչի պատուիրակութեան անդամ, արտասահմանում մեր կատարած ճանապարհորդութեան ընթացքում»:
Զանց կ’առնեմ շարունակութիւնը: Յստակ է սակայն, որ այդ գումարներուն «սիստեմատիկ ցանկը» կազմած հեղինակը, որ անդամ է Հայաստանի Օգնութեան Կոմիտէին եւ Կարմիր Խաչի պատուիրակութեան, իր ճամբորդութիւններուն ընթացքին թէեւ տեսեր է գումարները, բայց զարմանալիօրէն չէ տեսեր թէ անոնք ի՞նչ նպատակներու կ’օգտագործուէին՝ գաղթական, մեծ ջարդէ մը ճողոպրած խլեակները պահելու…
«Զանազան կտակներ» գլուխին մէջ կը յիշուին այն բոլոր կտակները, «որոնք արուած են հայերի կողմից Միսիոնարների Ամերիկեան Պորտ Ընկերութեան» (American Board of Commissions for Foreign Mission) եւ որոնք մինչեւ օրս մնում են անգործադիր»:
«Այդ մասին ամերիկահայ մամուլը յաճախ իր ձայնն է բարձրացրել: Վերջերս թէ՛ Հայաստանի Կոչնակ շաբաթաթերթը եւ թէ՛ Ֆրեզնոյի Մշակը յատուկ յօդուածներ նուիրեցին այդ խնդրին, պահանջելով որ այդ ընկերութիւնը հաճի իր քով հայ կտակներով աւանդ կեցած դրամը գործածել հայ թոքախտաւորներու եւ բնաւեր տառապեալներուն համար»:
Մելքոնեան Եղբայրներու նուիրատուութեան ամբողջ պատմականը ընելէ ետք, հեղինակը որպէս վերջաբան այդ բաժնին կը գրէ.
«Այս նշանաւոր նուիրատուութեան խոցելի կողմը բարոյական եւ քաղաքացիական տեսակէտներից այն է, որ չնայած այն հանգամանքին, որ նա իր սկզբնական շրջանին ունեցել է ուժեղ տրամադրութիւն Հայաստանի մէջ գործադրուելու, վերջերը ընդունել է գաղութային բարեգործական բնոյթ: Նրա 20-30.000 ոսկի եկամուտից Հայաստանին, որ պիտի լինէր նրա միակ իրաւատէրը, բաժին է ընկել ընդամէնը ամբողջ եկամուտի մի տասերորդական մասը միայն: Երկրի վերաշինութեան հսկայական գործի համար այդ խոշոր նուիրատուութիւնը, փոխանակ պատկառելի դեր խաղալու, դառնում է մի չնչին ազդակ ու այդպիսով կորցնում իր պատմական իմաստը, որի ամբողջ պատասխանատուութիւնը ծանրանում է այն «ներշնչողների» վրայ, որոնք շրջապատել են զառամեալ նուիրատուներին»: Ոչ մէկ խօսք Կիպրոսի Մելգոնեան հաստատութեան ազգային կրթական դերին մասին, որուն շնորհիւ աւելի քան կէս դար հաստատութիւնը զինեց Սփիւռքը ուսուցիչներով, խմբագիրներով, տնօրէններով եւ գրագէտներով:
Իսկ ՀԲԸ Միութեան յատկացուած բաժինը կը փակուի հեղինակին հետեւեալ խօսքերով.
«Իր նոյն պաշտօնաթերթի (Միութիւն հանդէսի) յոբելենական համարում կոչ է անում՝ Եթէ կը սիրէք զոհաբերութեամբ ծառայել Հայաստանի վերականգնումին եւ հայութեան վերածնունդին… եւ այլն, ձեր նպաստը տուէք Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան… Այս յայտարարութիւնները պարտաւորեցնում են: Խորհրդային Հայաստանը իրաւունք ունի դրանց ուղղելու իր հարցումը՝ Ի՞նչ էք անում իմ անունով հաւաքուած գումարները եւ որտե՞ղ էք ծախսում»:
Հետաքրքրական, բայց մանաւանդ ժամանակակից հարցադրում, որ այսօր Սփի՛ւռքը իրաւունք ունի հարցնելու Հայաստանի Հանրապետութեան:
Պատմութեան համար կարգ մը դէպքեր պահ դրուած են այս էջերուն մէջ, ինչպէս «Տիգրան Կամսարական Գրական Մրցանակ»-ը, որ ամէն տարուան Փետրուարին պիտի տրուի գրական երկի մը համար. «Մրցանակը տրուելու է մեծ մասամբ միջոցներից զուրկ կամ համեստ միջոցներ ունեցող հեղինակներին»: «Երուանդ Աղաթօն մրցանակ», գիւղատնտեսական լաւագոյն արտադրութիւններու համար՝ ցորենի, ծխախոտի, շերամի, բամպակի եւ այլն: Ե. Աղաթօն իր սեփական միջոցներէն ամէն տարի յատկացուցեր է 50 անգլիական ոսկի, տասը արտադրութիւններու մրցանակներուն համար:
Այստեղէն կ’իմանանք նաեւ, որ Պօղոս Նուպար Փաշայի հիմնարկութիւնը ունեցեր է «Հայ Թոշակառուներու Կոմիտէ» մը, որուն վարչութեան մէջ եղեր են կոմսուհի Տ’Արշօ Շոոնհովէն, Նուպար Փաշայի դուստրը, Լիէժի եւ Պրուքսէլի համալսարաններէն երկու դասախօսներ, Վահան Մալէզեան եւ Մաքսուտ Միհրդատեան:
Նշուեր են նաեւ գրեթէ բոլոր հայրենակցական միութիւնները Ամերիկայի մէջ եւ անոնց ունեցած գումարները:
Զանց առնուեր են քաղաքական կազմակերպութիւններուն եւ կրօնական հաստատութիւններուն ունեցած գումարները:
Իսկ վերջաբանին մէջ յստակօրէն կ’ըսուի.
«…Այն երկիրը, որի անունը լսելիս արտասուք են թափում կտակարարներն ու նուիրատուները, մնում է մոռացութեան շղարշի տակ, իբրեւ ժառանգութիւնից կողոպտուած մի անկարող որբ»:
«…եթէ արդարեւ լուրջ են այդ զգացումները, եթէ դրանք ռոմանտիզմի անցողիկ պոռթկումներ չեն, ապա անհրաժեշտ է խօսքից գործի անցնել: Ճառերով ու ծափերով երկիր չի շինւում: Քաղաքացիական պարտքն ու պատմական իմաստութիւնը պահանջում են, որ մի ժողովրդի բախտով հետաքրքրուողներն շարժման մէջ դնեն նրա բարգաւաճումն ու ապագայ երջանկութիւնը նախապատրաստող բոլոր ռէսուրսները, այդ ժողովրդին պատկանող բոլոր անժխտելի հարստութիւնները» (ընդգծումը՝ հեղինակին):
Աւելի քան յստակօրէն ըսուած է ամէն բան:
Մարուշ Երամեան