ՀԱՄԲԱՐՁՄԱՆ ՏՕՆԸ
Համբարձման տօնը (Քրիստոսի Յարութեան 40-րդ օրը) հայ իրականութեան մէջ ամենասիրուած ու խորհրդաւոր տօներէն մէկն է: Այն իր մէջ կը միահիւսէ քրիստոնէական վսեմ խորհուրդը եւ նախաքրիստոնէական շրջանէն եկող ժողովրդական գեղեցիկ աւանդոյթները:
1. Տօնին Քրիստոնէական Խորհուրդը
Ըստ Աւետարանին, Քրիստոս յարութիւն առնելէ ետք 40 օր մնաց երկրի վրայ եւ երեւցաւ իր աշակերտներուն: 40-րդ օրը անոնց հետ բարձրացաւ Ձիթենեաց լեռ, օրհնեց զանոնք եւ տեսանելի կերպով համբարձաւ երկինք:
Համբարձումով լրացաւ Քրիստոսի երկրային առաքելութիւնը: Ան մարդկային բնութիւնը բարձրացուց մինչեւ Աստուծոյ աջ կողմը:
Այս տօնը հաւատացեալին կու տայ այն յոյսը, որ մարդը նոյնպէս կոչուած է երկնային արքայութեան:
2. Ժողովրդական Սովորութիւններ. «Վիճակ» կամ «Ջանկիւլում»
Հայ ժողովուրդը այս տօնը կոչած է նաեւ Վիճակի տօն: Ուսումնասիրութիւնները ցոյց կու տան, որ այս սովորութիւնները կապուած են գարնանային զարթօնքի, սիրոյ եւ բախտագուշակութեան հետ:
Ծաղիկներու հաւաքում. Համբարձման նախորդող առաւօտեան երիտասարդ աղջիկները խումբերով դաշտ կ’ելլէին՝ 7 տեսակ ծաղիկ, 7 տեսակ քար եւ 7 աղբիւրէ ջուր հաւաքելու:
Վիճակի փարչը. Ծաղիկներն ու ջուրը կը լեցնէին սափորի (փարչի) մէջ: Իւրաքանչիւր աղջիկ իր նշանը (մատանի, կոճակ կամ ուլունք) կը ձգէր սափորին մէջ:
Գուշակութիւն. Տօնին օրը, փոքրիկ աղջիկ մը, որուն զարդարած կ’ըլլային ծաղիկներով, սափորէն մէկ-մէկ կը հանէր նշանները, մինչ միւսները կ’երգէին քառեակներ (վիճակի երգեր): Այդ քառեակի բովանդակութիւնը կը համարուէր տուեալ աղջկան բախտը:
3. Բնութեան Խորհրդաւոր Գիշերը
Ժողովրդական աւանդութեան համաձայն՝ Համբարձման գիշերը բնութիւնը կը խօսի ու կը կախարդուի.
«Այդ գիշեր ծաղիկները իրարու հետ կը խօսին, երկինքն ու երկիրը կը համբուրուին, եւ վայրկեան մը ամբողջ տիեզերքը կանգ կ’առնէ: Ով որ այդ պահուն ականատես ըլլայ, անոր բոլոր երազանքները կը կատարուին»:
4. Տօնական Սեղանը
Համբարձման տօնին յատուկ ուտեստը կաթնապուրն է։ Աւանդութեան համաձայն, կաթնապուր եփելով ու բաժնելով՝ արտերն ու անասունները զերծ կը մնային փորձանքներէ: Շատ մը գաւառներու մէջ այս օրը ընտանիքները դուրսը՝ բնութեան գիրկը կը տօնախմբէին: Այսօր ալ կը մեկնին պարտէզներ, կանացի միութիւններ կը կազմակերպեն բացօթեայ տարբեր ճաշարաններու մէջ ձեռնարկներ եւ այլն։
Սփիւռքահայութեան համար Համբարձման տօնը ոչ միայն եկեղեցական արարողութիւն է, այլեւ ինքնութեան պահպանման, աւանդոյթներու վերակենդանացման եւ ազգային միասնականութեան խորհրդանիշ: Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան յարկին տակ այս տօնը կը ստանայ յատուկ շեշտադրումներ։
Հայ բանահիւսութեան եւ գրականութեան մէջ Համբարձման տօնը իր ամենացայտուն արտայայտութիւնը գտած է Յովհաննէս Թումանեանի «Անոյշ» վիպերգին եւ Արմէն Տիգրանեանի համանուն օփերային մէջ։ Այս ստեղծագործութիւնները լաւագոյնս կը պահ-պանեն տօնին ժողովրդական ու բանաստեղծական շունչը։
Ահա քանի մը օրինակներ, որոնք կը ներկայացնեն տօնին աւանդական պատկերները.
1. «Անոյշ» եւ Համբարձման Տօնակատարութիւնը
Թումանեանի «Անոյշ»-ին մէջ Համբարձման տօնը կեդրոնական դեր ունի։ Վիպերգը կը սկսի ուղղակի տօնին նկարագրութեամբ, ուր բնութիւնն ու մարդը կը միաձուլուին։
Վիճակի երգը. Օփերային մէջ «Ջանկիւլում»-ի տեսարանը ամենայուզիչն է։ Աղջիկները ծաղիկներով զարդարուած կ’երգեն. «Համբարձում եայլա, եայլա ջան եայլա, լաւ օրեր եայլա, եայլա ջան եայլա»։
Այնտեղ կ’արտացոլայ նաեւ բախտագուշակութիւնը. Անոյշը վիճակ կը քաշէ, եւ անոր բաժին ինկած քառեակը կը գուշակէ իր ողբերգական սէրը։
2. Բանահիւսական Քառեակներ (Վիճակի Երգեր)
Արեւմտահայ եւ արեւելահայ բանահիւսութեան մէջ պահպանուած են հարիւրաւոր քառեակներ։ Անոնք յաճախ ունին սիրային կամ խրատական բնոյթ.
3. Ինչո՞ւ կարեւոր են այս օրինակները
Անոնք մեր տօնական մշակոյթը կը դարձնեն աւելի գունագեղ եւ ոչ միայն զուտ կրօնական։ Այս երգերուն մէջ կը խտանայ հայուն յոյսը, կապը հողին հետ եւ հաւատքը բարիին հանդէպ։
Երբ Սփիւռքի մէջ կը բեմադրուի «Անոյշ»-ը կամ կը կազմակերպուի «Ջանկիւլում», երիտասարդութիւնը կը հաղորդուի հայկական բանահիւսութեան հարստութեան հետ։
Այս ստեղծագործութիւնները Համբարձման տօնը վերածած են հայկական մշակութային արժէքի, որ կը յիշեցնէ մեր անցեալի պարզ ու գեղեցիկ կենցաղը։