Զապէլ Պոյաճեան- Թերեւս ճիշդ է, ես չէ որ պիտի ըսեմ ատիկա, բայց կ’ըսեմ՝ դուք այսօր ինչպէ՞ս կրնաք հպարտ զգալ ինձմով, երբ անունս իսկ լսած չէք, աշխատանքիս ծանօթ չէք:

Ե.- Իրաւունք ունիք. ի վերջոյ այդքան առատ բերք ձգելէ ետք՝ գրականութեան, թատրերգութեան, թարգմանութեան եւ նկարչութեան մէջ, քիչ մը անհասկնալի է մեր չիմացութիւնը: Ինչի՞ կը վերագրէք ատիկա:

Զ. Պ.- Զարմանալի հարցազրոյց վարող ես՝ ինծի հարցեր կու տաս, որոնց դուն ինքդ պէտք է պատասխանես, օրինակ ես ի՞նչ կրնամ ըսել ձեր չիմացութեան մասին:

Ե.- Գրուած է նաեւ՝ «Գէթ ներկայ ժամանակիս մէջ իբրեւ գրագիտուհի, անոր զոյգը չունինք մեր մէջ»: Բայց կային երկու Զապէլները. ձեր ծնունդով բռնուած էք անոնց միջեւ՝ Զապէլ Ասատուր ծներ է 1863-ին, դուք՝ 1872-ին (թէեւ կարգ մը աղբիւրներ կ’ըսեն 1873, կամ 1877), իսկ Զապէլ Եսայեան՝ 1878-ին: Չէ՞ք հանդիպած անոնց, ի վերջոյ նոյն մոլորակին՝ գրականութեան շուրջ բեւեռուած էք:

Զ. Պ.- Դժբախտաբար չեմ հանդիպած, որովհետեւ ծներ եմ Տիարպէքիր եւ 23 տարեկանիս գաղթեր եմ Անգլիա: Մայրս՝ Քէթրին Րոճըրս անգլիուհի էր, բանաստեղծ Սամուէլ Րոճըրսի գերդաստանէն: Հայրս՝ Թովմասը, Տիգրանակերտի Հայ Աւետարանական Եկեղեւոյ հովիւ էր եւ անգլիական դեսպանութեան հիւպատոս, աշխատանքի ընթացքին հանդիպեր էր մօրս եւ ամուսնացեր էին: Հայրս սպանուեցաւ 1895-ի ջարդերուն: Մայրս առնելով զիս, եղբայրս եւ հինգ հայեր, զիրենք ընտանիքին ծառաները որպէս ներկայացնելով, կը հեռանայ Թուրքիայէն վերջնականապէս:

Ե.- Ձեր հօր կղերական ըլլալը որեւէ ձեւով ազդե՞ր է ձեր վրայ:

Զ.Պ.- Աւետարանական կղերը շատ չի նմանիր առաքելական կղերին, բայց հօրմէս աւելի մօրս անգլիացի ըլլան է որ ազդեր է վրաս, որպէս մտածելակերպ եւ լայնամտութիւն, բարեբախտաբար, այլապէս 19-րդ դարու Տիարպէքիրի մէջ հասակ նետելը կրնար շատ սահմանափակ պահել զիս:

Ե.- Կ’ըսուի թէ ձեր հայրը, դէպի Անգլիա իր բազմաթիւ ճամբորդութիւններէն մէկուն ընթացքին, քարոզ մը ըրած է Թագուհիին ներկայութեան. Ճի՞շդ է ասիկա:

Զ.Պ.- Անձնապէս նման բան չեմ լսած բնականաբար հօրմէս, ոչ ալ աւելի ուշ՝ մօրմէս: Մէկ աղբիւր միայն, որ կը նշէ նման պարագայ մը («Ամիտայի Արձագանգները», Տիգրան Մկունդ). հաւանաբար ճիշդ է, որովհետեւ 1900-ականներուն սկիզբը թագաւորական ընտանիքը կարեւորութիւն կու տար իր դեսպաններուն, որոնք Անգլիական կայսրութեան ներկայացուցիչներն էին տարբեր գաղթավայրերու մէջ: Հայրս ե՛ւ հիւպատոս էր, ե՛ւ Տիարպէքիրի Աւետարանական  եկեղեցւոյ պետ:

Ե.- Տիգրանակե՞րտ ըսել կ’ուզէք,և ա՛լ չեմ համբերեր:

Զ.Պ.- Անշո՛ւշտ ոչ. այս երկուքը տարբեր քաղաքներ են, մենք է որ մէկուն անունը միւսին տուեր ենք, «հայացնելու» միտումով:

Ե.- «Տունը-դպրոց» հասկացողութենէն դար մը առաջ, դուք եւ ձեր եղբայրը տան մէջ ուսում ստացեր էք, ձեր մօր կողմէ: Գիտեմ, որ բազմաթիւ լեզուներու կը տիրապետէք՝ անգլերէն անշուշտ, ռուսերէն, յունարէն, իտալերէն, ֆրանսերէն, թրքերէն, գերմաներէն… Հասկնալի է որ լեզուներ իմանալու դիւրութիւն ունեցեր էք, բայց հայերէնին ինչպէ՞ս տիրապետեր էք:

Զ. Պ.- Ոչ միայն լեզուներ, այլ բազմաթիւ նիւթեր մայրս կ’ուսուցանէր մեզի: Դեռ 15 տարեկան, կարդացեր էի ամբողջ Շէյքսփիրը եւ իր կարգ մը քերթուածները գոց գիտէի:

Երբ 1896-ին Լոնտոն հաստատուեցանք, այնտեղ արդէն կազմաւորուած հայկական գաղութ կար. հոն կ’ապրէին Րաֆֆիի կինը՝ Աննա Րաֆֆին եւ երկու մանչերը, որոնք կարեւոր դեր խաղցեր են անգլիահայ գաղութի կեանքին մէջ, եւ հիմը դրեր «Լոնտոնի գործաւորներու եւ ուսանողներու միութիւն»-ին: Միութիւնը ունէր 400 անդամ, տարբեր տարիքներէ եւ տարբեր խաւերէ եկած: Ես աշխոյժ գործունէութիւն

կը տանէի: Հայերէնի իմացութիւնս սակայն Աննա Րաֆֆիին կը պարտիմ:

Ե.- Ուրեմն կը հարցնէի՝ ինչո՞ւ կ’ըսուի «զոյգը չունինք մեր մէջ»:

Զ. Պ.- Թերեւս անոր համար, որ նաե՛ւ անգլերէն կը գրէի եւ անգլիական հասարակութեան կը ներկայացնէի հայերը, հայոց վիճակը Թուրքիոյ մէջ, բայց մանաւանդ որովհետեւ  թարգմանութիւններ կ’ընէի՝ թարգմաներ եմ Իսահակեանի «Աբու Լալա Մահարի»-ն եւ հրատարակեր առանձին գիրքով, որ երեք հրատարակութիւններու արժանացաւ, Րաֆֆիի վէպերէն թարգմանութիւններ կատարեր եմ, բայց անոնց գլխաւորը կը համարեմ 1916-ին հրատարակուած Armenian Legends and Poems, զոր հաւաքեր եմ, թարգմաներ Alice S. Blackwell-ի հետ եւ ամբողջութեամբ նկարազարդեր: Հսկայածաւալ գիրք մըն է, տեսե՞ր ես:

Ե.- Տեսեր եմ անոր շապիկը միայն, ճարպիկ մէկը, որ  նաեւ գիրքեր գնահատել գիտէ, հատորը առեր, շապիկը ձգեր է… շապիկէն իսկ կ’երեւէր թէ ի՜նչ հատոր է… բայց քանի կ’ըսեն «գիրքի գողը գող չէ»… Հրատարակուած ձեր բոլոր գիրքերուն նկարազարդումները դուք ըրեր էք, բայց չէք խօսիր նկարչութեան հետեւելու կամ նկարչական դպրոց մը յաճախելու մասին: Ինչպէ՞ս սորվեցաք այսպէս նկարել, մանաւանդ՝ մանրանկարել:

Զ. Պ.- Երբ Լոնտոն հաստատուեցայ, յաճախեցի Slade School of Fine Art, ուր նկարելու թեքնիքը միայն սորվեցայ, մնացեալը կարծես թէ արեանս մէջ կար, մանաւանդ մանրանկարչութիւնը, որովհետեւ այդ դպրոցին մէջ մանրանկարչութիւն չէին սորվեցներ: Յետոյ կ’երեւի թէ նկարչութիւնս բաւական լաւ էր, որովհետեւ անհատական ցուցահանդէսներ ունեցայ 1910-ին եւ 1912-ին, իսկ 1920-ին՝ Գերմանիոյ, Եգիպտոսի, Իտալիոյ եւ Պելճիքայի մէջ: Լաւ է չէ՞, այսքան տարբեր երկիրներու մէջ ցուցահանդէսներ ունենալը, միջոց մըն էին անոնք, հայը, հայութիւնը եւ ջարդերը մարդոց միտքերուն մէջ յստակեցնելու համար:

Ե.- Հաւանաբար ձեր ծննդավայրին բնութիւնը ազդեր է ձեր վրայ:

Զ.Պ.- Այդ եւ Խարբերդի բնութիւնը, ուր ամառները կ’անցընէինք մեր այնտեղի տան մէջ, ընտանիքով շրջապատուած:

Ե.- Ձեր առաջին վէպը՝ «Եսթեր»-ը հրատարակուեր է 1901-ին, անշուշտ անգլերէն լեզուով: Յետոյ եկեր են յաջորդները: Առաւել՝ յօդուածագրութիւն, դերասանութիւն… ինչպէ՞ս կրցեր էք այս բոլորը ընել, եւ ընել կատարեալ ձեւով:

Զ.Պ.- Թերեւս անոր համար, որ ամուսնացած չէի, տան եւ զաւակներու բեռը չունէի ուսերուս:

Ե.- Ձեր լուսանկարներուն մէջ եթէ ոչ գեղեցիկ, բայց շատ գրաւիչ կ’երեւիք, թեկնածուներու պակասէն չէր չամուսնանալը, թերե՞ւս սիրային յուսախաբութենէ մը… Կը մտածեմ՝ արդեօ՞ք Րաֆֆիի մանչերէն մէկը չէր ձեր յուսախաբութեան առարկան. այնքա՜ն մտերիմ էիք այդ ընտանիքին հետ:

Զ.Պ.- Չկայ օրիորդ մը, որ թեկնածու չ’ունենար, եւ անշուշտ չկայ օրիորդ մը, որ սիրային յուսախաբութիւն չ’ապրիր, գոնէ մէկ անգամ կեանքին մէջ… Թերեւս նկատի ունիս Արա՞մ Րաֆֆին:

Ե.- Թերե՛ւս, որովհետեւ անոր հետ աշխատեր էք իր «Հայաստան Աշխարհ» (Land of Armenia) գործին վրայ, թարգմանելով, նկարազարդելով:

Զ.Պ.- Գիտե՛ս անշուշտ, որ Արամը նաեւ այդ մեծ հատորիս՝ «Հայկական Առասպելներ եւ Քերթուածներ»-ուն յառաջաբանը գրեր է (Armenian Legends and Poems. Trans. Z. C. Boyajian. New York: Columbia University Press, 1st ed., 1916).

Ե.- Օ՜, այո, պահ մը մոռցեր էի… Այդ գիրքին երկրորդ հատորն ալ կ’ուզէիք հրատարակել. ինչո՞ւ չէ իրագործուած այդ ծրագիրը:

Զ.Պ.- Սկիզբը այնքան խանդավառ էի, որ կ’ուզէի երկրորդ հատոր մըն ալ պատրաստել եւ հրատարակել, բայց… առաջին հատորը գնահատուեցաւ իր հայկականութեան համար միայն, մինչ ստեղծագործական բաժինը գրեթէ անտես առնուեցաւ. ցաւեցայ. հայկական, այո՛, բայց ստեղծագործութիւն կայ այնտեղ, ինչպէ՞ս կարելի է չտեսնել ատիկա… չէ, երկրորդ մը աւելորդ պիտի ըլլար հաւանաբար:

Ե.- Իրապէս ալ այս հատորը ձեր գրած բոլոր գիրքերէն աւելի կը յիշուի, նոյնիսկ աւելի քան «Կիլկամէշ՝ Յաւիտենական Փնտռտուքի Երազը» (Gilgamesh: A Dream Of The Eternal Quest) կամ «Յունաստան Գրիչով եւ Երանգապնակով» գիրքը (In Greece with Pen and Palette. London: J.M. Dent & Sons, 1938):

Զ.Պ.- Իրականութեան մէջ՝ բոլոր գիրքերս ալ մոռցուեր են, անկախ իրենց արժէքէն:

Ե.- Ժամանակները գիրքի յարմար ժամանակներ չեն կարծես, գիտէ՛ք:

Զ.Պ.- Կը կարծե՞ս որ ժամանակները նման զրոյցներու ժամանակներ են…

Ե.- Թերեւս… քիչ մը… Այդ պատճառով ալ շատ մեծ շնորհակալութիւն կը յայտնեմ ձեզի, յուսալով որ այլ հանդիպում մը եւս կ’ունենանք եւ հանգամանօրէն կը խօսինք ձեր բոլոր գիրքերուն մասին: