«Պատմութիւնը չի սորվեցներ, ան կը պատժէ դասը չսորվելուդ համար»։

Վ. Կլիւչեւսկի

Պատմութիւնը մարդկութեան յիշողութիւնն է: Յիշողութիւնը կորսնցուցած մարդը կը կորսնցնէ իր կուտակած գիտելիքները, կենսափորձը, կը դառնայ երեխայ, կը դադրի մարդ ըլլալէ իր եւ հասարակութեան աչքին: Անհատական յիշողութեան տեղը հասարակութեան կեանքին մէջ պատմութիւնը կը գրաւէ. առանց անցեալի իմացութեան, հասարակութիւնը ունակ չէ ինքնաճանաչման եւ բնականոն գործունէութեան:

Մարդկային յիշողութեան թերութիւնները եւ պատմութեան՝ որպէս հասարակական յիշողութիւն, թերութիւնները փաստարկ չեն անցեալի ուսումնասիրութեան դէմ:

Պատմաբանները անցեալի մասին կը պատմեն միանգամայն երկրային, առարկայական եւ ենթակայական պատճառներով՝ հետաքրքրութենէ դրդուած՝ գիտելիքի ծարաւէն, եւ ըստ «հասարակական պատուէր»-ի , այսինքն՝ հասարակութեան կամ անոր մէկ մասին խնդրանքով: Ժամանակակից «հասարակական պատուէր»-ի անթաքոյց ձեւը պետութեան, տարբեր հիմնադրամներու եւ այլ կազմակերպութիւններու կողմէ տրամադրուող դրամաշնորհներն են:

Բոլոր մարդկային գիտութիւնները կոչուած են մարդը կրթելու, աւելի մարդասէր դարձնելու: «Մարդկութիւնը մարդկայնացնելու» դաստիարակչական խնդիրը պատմութեան մէջ միշտ եղած է, թէեւ փոխուած են նրբութիւնները: Հին ժամանակներուն ասիկա  ուղղակի կոչ էր՝ հետեւելու բացարձակապէս դրական օրինակներուն, օրինակ՝ սխրանքին Լէոնիթասի մարտիկներուն, որոնք մինչեւ մահ կռուեցան Թերմոբիլէի  մէջ, կամ Վարդանանց մարտիկներուն, որոնք անմահացան «վասն հայրենեաց եւ վասն հաւատոյ»:

Գիտական եւ ճարտարարուեստի յառաջընթացին եւ բարոյական վիճակին միջեւ խորացող անջրպետին պատճառով մարդկութեան կը սպառնայ ապամարդկայնացումը եւ բարոյազրկումը, որոնց դէմ պայքարելու գլխաւոր միջոցը պատմութեան իմացութիւնն է:

Պատմութեան բնորոշ հզօր կրթական լիցքը ակնյայտ է, բայց կարեւոր է որոշել, թէ ի՞նչ եւ ինչպէ՞ս կրթել:

-Հայրենասիրութիւնը՝ սէր եւ յարգանքն է սեփական հայրենիքին, մեծ մարդոց եւ հասարակ աշխատաւորներուն հանդէպ, որոնք նպաստած են հայրենիքի բարգաւաճման, նիւթական եւ մշակութային արժէքներ ստեղծած եւ պաշտպանած զայն թշնամիին ներխուժումներէն,

-Համամարդկային արժէքներ՝ մարդասիրութիւն (մարդկայնութիւն), հանդուրժողականութիւն տարբեր հայեացքներ ունեցող ժողովուրդներու եւ անհատներու նկատմամբ: Պէտք է  յառաջադէմ երեւոյթներու հանդէպ սէր ջամբել եւ անցեալի մութ դրսեւորումներու հանդէպ ատելութիւն չունենալ:

-Անկարելի է երեւակայական հայրենասիրութենէն դրդուած լռեցնել սեփական պատմութեան ժխտական պահերը, ինչպէս օրինակ, չամիչով կարկանդակէն չամիչը առանձնացնելը:

Բայց որպէսզի անցեալի մասին պատմող պատմաբանը իսկապէս սերմանէ բանականը, լաւը, յաւերժականը, ինք պէտք է ազնիւ ըլլայ: Պատմութեան ուսումնասիրութեան «բարոյական հասանելիութեան» անհրաժեշտութիւնը պէտք է ըլլայ նշանաբան:

Պատմութիւնը մարդկային փորձի կուտակիչն է: Հանրածանօթ է Ք. ա. առաջին դարու հին հռոմէական ականաւոր քաղաքական գործիչ եւ հռետոր Մարք Ցիցերոնի «պատմութիւնը կեանքի ուսուցիչ» բանաձեւը: Բոլորը պէտք է յիշեն, որ անցեալի դասերէն կը բխի գիտական հեռատեսութեան, կանխատեսման կամ, ինչպէս կ’ըսուի, «պատմական գիտութեան կանխատեսման գործառոյթի» կարելիութիւն: «Մենք կ’ուսումնասիրենք անցեալը, որ աւելի լաւ հասկնանք ներկան եւ մասամբ բանանք ապագան ծածկող վարագոյրը», կը գրէ 19-րդ դարու ռուս հրապարակախօս Վիսարիոն Փելինսքի:

Կառավարիչները կ’օգտագործեն պատմական փորձառութիւնը յաջող նախագիծեր մշակելու համար, ուստի պատմութիւնը կարելի է անուանել պետական որոշումներ կայացնելու տեսական հիմք:

Պատմութիւնը դիտարկելով որպէս պետական կառավարման արուեստի մաս՝ միապետներն ու այլ հեռատես կառավարիչները ուսումնասիրած են զայն եւ վարձած լաւագոյն փրոֆեսորները՝ իրենց իրաւայաջորդները կամ գահի այլ հնարաւոր ժառանգները սորվեցնելու համար: Այդ պատճառով է, որ պատմութիւնը կը կոչուի գիտութիւն արքայազներու համար: Այսպէս, 18-րդ դարու գերմանացի պատմաբան Լէոփոլթ Ռանքէն դասախօսութիւն մը կարդացած է Բաւարիոյ թագաժառանգ Մաքսիմիլիան Վիտելսպախին, իսկ Մոսկուայի համալսարանի փրոֆեսոր Վասիլի Կլիւչեւսքին ուղարկուած է դասախօսութիւններ կարդալու Ռուսիոյ եւ արտասահմանեան պատմութեան վերաբերեալ Ալեքսանտր III-ի որդւոյն՝ Գէորգի Ռոմանովին, որ 1890-ականներուն բուժուած է ջաւախքեան Ապասթումանի հանգստավայրին մէջ («ապասթումանի դասընթացք»):

Սակայն պատմական փորձառութեան կիրառման կարելիութեան գնահատականները նոյնանման չեն. առնենք երկու ականաւոր հակառակորդներ՝ Հեկելն ու Կլիւչեւսքին: Հեկելի դիրքորոշումը. «…ժողովուրդներն ու կառավարութիւնները ոչինչ սորված են պատմութենէն եւ չեն գործած համաձայն այն ուսմունքներուն, որոնք կրնան քաղած ըլլալ անոնցմէ… իւրաքանչիւր դարաշրջան այնպիսի անհատական վիճակ է, որ այս դարաշրջանին կարելի է գոյացնել միայն այնպիսի որոշումներ, որոնք կը բխին տուեալ իրավիճակէն»:

Կլիւչեւսքիի պատասխանը. «Պատմութիւնը, կ’ըսեն անոնք, որոնք պատմութիւն չեն ուսումնասիրած, այլ միայն կը փիլիսոփայեն անոր մասին, ոչ մէկուն բան սորվեցուցած է: Եթէ նոյնիսկ այս իրողութիւնը ճիշդ է, ատիկա պատմութ-եան որպէս գիտութիւն ոչ մէկ ձեւով կը վերաբերի: Ծաղիկները մեղաւոր չեն, որ կոյրերը չի տեսներ զիրենք:  Պատմութիւնը կը սորվեցնէ նոյնիսկ անոնց, որոնք դասեր չեն քաղեր իրմէ: Ան նմաններուն դաս կու տայ իրենց անտեղեակութեան եւ անտեսման համար»:

Հաշուի չառնելով պատմութեան դասերը, լեհերը 17-րդ դարուն, շուէտացիները 18-րդ դարուն, Նափոլէոնը 19-րդ դարուն, Հիթլերը 20-րդ դարուն ապարդիւն քայլերով փորձեցին գրաւել Ռուսիան: ԽՍՀՄ-ն, նկատի չառնելով 16 Յունուարի 1920-ի ԱՄՆ-ի մէջ ընդունուած ոգելից ըմպելիի մասին «չոր օրէնքի» ապարդիւն ըլլալը, նոյնը կիրառեց իր տարածքին:

Գիտական հետազօտութեան հիմնական նպատակն է հասկնալի, ճշգրիտ եւ ստուգելի ձեւով պատասխանել՝ ի՞նչ (կամ ինչպէ՞ս), ո՞ւր, ե՞րբ, ո՞ւրկէ եւ ինչու՞ պարունակող հարցումներուն: Այս հարցումներէն ամենաբարդն ու դժուարը «ինչո՞ւ»-ն է: Պատմութեան դասերը իւրացնելու համար պէտք է անպայման պատասխանել ինչո՞ւ հարցումին: Ինչո՞ւ հարցումի պատասխանին փնտռտուքը մեզ կը հասցնէ երեւոյթի պատճառին, որ ուղղակի կամ անուղղակի կապ ունի հետեւանքին հետ: Օրինակ՝ միջկայսերապաշտութեանց հակասութիւնները Առաջին համաշխարհային պատերազմի ամենակարեւոր պատճառներն էին:

Հայ մեծանուն գործիչ Գարեգին Նժդեհ կը հաստատէ. «Սիրէ՛ պատմութիւնը: Պետական գործիչի համար բացարձակ

անհրաժեշտութիւն է պատմութեան ուսումնասիրութիւնը: Ցեղի հոգին ճանչնալու համար բաւարար չէ իմանալ պատմութիւնը, պէտք է վերապրիլ զայն»:

Պատմահայր Մովսէս Խորենացի կ’ըսէ. «Քաջերու սահմանը անոնց զէնքն է. որքան զարնէ՝ այնքան ալ կը տիրէ: Պատմութեան իմացութիւնը կարեւոր զէնք է»։