ՀԱՅ ՄՕՐ ԵՒ ՈՒՍՈՒՑԻՉԻ ՆՈՒԻՐԱԿԱՆ ԿԵՐՊԱՐԸ
Հայ իրականութեան մէջ «Մայր» եւ «Ուսուցիչ» հասկացողութիւնները յաճախ կը միաձուլուին՝ դառնալով ազգային գոյատեւման եւ մշակութային փոխանցման հիմնասիւները։ Այս երկու կերպարները սոսկ անհատներ չեն, այլ սրբազան առաքելութիւն կրողներ, որոնք դարեր շարունակ հայուն հոգիին մէջ վառ պահած են լեզուն, հաւատքը եւ հայրենասիրութիւնը։ Յատկապէս սուրիահայ գաղութի պարագային, այս կերպարները ստացած են աւելի խորունկ եւ զոհաբերող երանգ մը։
Հայ Մայրը՝ Որպէս Առաջին Դաստիարակ
Հայ բանաստեղծութեան մէջ մօր կերպարը անփոխարինելի է։ Ան միայն կեանք տուող չէ, այլեւ լեզուի պահապանը։ Յովհաննէս Շիրազ իր անմահ քերթուածներով մայրը
կը բարձրացնէ տիեզերական մակարդակի՝ զայն նմանցնելով հայրենիքին։ Մօր աղօթքն ու օրօրը առաջին դասերն են, զորս հայ մանուկը կը ստանայ։ Սուրիահայ մայրը, որ կը գործէր Հալէպի, Տէր Զօրի, Քեսապի, Լաթաքիոյ կամ Դամասկոսի պէս քաղաքներու մէջ, եղած է այն ամուր պատնէշը, որ թոյլ չէ տուած օտարացման քամիներուն ներխուժել ընտանեկան յարկէն ներս։ Ան պայքարած է, որ իր զաւակը խօսի «Մայրենի» լեզուով, նոյնիսկ երբ փողոցը տիրապետող էր օտար բարբառը։
Ուսուցիչը՝ Լուսաւորութեան Ջահակիր
Եթէ մայրը տան մէջ հայեցի դաստիարակութեան հիմքը կը դնէ, ուսուցիչը դպրոցի սեմին զայն կը վերածէ գիտակից հայրենասիրութեան։ Հայ գրողները միշտ յարգանքով խոնարհած են ուսուցիչին առջեւ։ Մուշեղ Իշխան, որ ինքն ալ երկար տարիներ կրթական մշակ եղած է Լիբանանի ու Սուրիոյ մէջ, իր «Հայ լեզուն տունն է հայուն» տողերով ցոյց կու տայ, թէ ինչպէս ուսուցիչը այդ «տան» ճարտարապետն է։
Սուրիահայ ուսուցիչը ունեցած է իւրայատուկ դիմագիծ։ Ան չէ եղած միայն դասագիրքի նիւթ փոխանցող պաշտօնեայ, այլ՝ ազգային գործիչ։ Յատկապէս Սուրիոյ հայկական վարժարաններուն մէջ, ուսուցիչը եղած է այն անձնաւորութիւնը, որ պատմութեան դասին ընդմէջէն աշակերտին մէջ արթնցուցած է արդարութեան եւ հատուցման տենչը։
Սուրիահայ Մօր եւ Ուսուցիչի Տիպարը՝ Դժուարութեանց Յաղթող
Սուրիահայութեան համար վերջին տասնամեակները եղան փորձութեան տարիներ։ Պատերազմն ու տագնապը վերստին ի յայտ բերին հայ մօր տոկունութիւնը։ Ան՝ կրկին անգամ Գաղթականի ցուպը ձեռքին, բայց հոգիին մէջ հաւատքը պահած, փորձեց իր զաւակները հեռու պահել աւերէն ու յուսահատութենէն։
Իսկ սուրիահայ ուսուցիչը, նոյնիսկ ռումբերու տակ, չլքեց իր ամպիոնը։ Ան հաւատաց, որ հայ դպրոցը այն ամրոցն է, ուրկէ կը սկսի յաղթանակը։ Այսօր, երբ սուրիահայութիւնը սփռուած է աշխարհով մէկ, այդ նոյն ուսուցիչները կը շարունակեն իրենց առաքելութիւնը՝ պահպանելով Արեւմտահայերէնը որպէս կենդանի եւ ստեղծագործ լեզու։
Եզրակացութիւն
Հայ մայրն ու ուսուցիչը մեր ինքնութեան երկու երեսներն են։ Ինչպէս Վահան Թէքէեան կ’ըսէր՝ «Հաշուեյարդար»-ին մէջ, մենք աշխարհին պարտք չենք մնար, եթէ ունինք մեր լեզուն ու մշակոյթը։ Այդ հարստութիւնը մեզի աւանդած են մեր մայրերն ու ուսուցիչները։
Հայ իրականութենէն եկած այս կերպարները օրինակելի են իրենց համեստութեամբ եւ անսահման նուիրումով։ Անոնք են, որ հայուն արժանապատուութիւնը բարձր պահեցին օտար երկինքներու տակ եւ շարունակեցին հիւսել մեր ազգային ապագայի գորգը՝ թել առ թել, բառ առ բառ։