Է. Շ. Ինծի համար գիրքերը կեանքին բացուող դարպասներ են, անոնց միջոցով է որ տիեզերքին հետ կը հաղորդակցիմ, մի՛շտ գիրքերուն եւ ընթերցումին ճամբով:

Ե. Կը յիշե՞ս առաջին գրութիւններդ:

Է. Շ. Օ՜, անշուշտ կը յիշեմ. դպրոցի առաջին տարին ուսուցչուհին ըսաւ, որ պէ՛տք է ձախ ձեռքս աքսորեմ եւ միայն աջով գրեմ: Աքսոր բառը նոր էր ինծի համար: Բառին հետ նոր էր նաեւ իմ տառապանքս: Բայց ճիգ կը թափէի գրելու, որովհետեւ պատմութիւններ գրելը ինծի համար թթուածին էր, պէ՛տք էր շնչէի: Ութ տարեկան էի երբ առաջին պատմութիւններս գրեցի կապոյտ տետրի մը մէջ, որ մինչեւ օրս դաջուեր է յիշողութեանս կարեւոր մէկ էջին, կարծես մորթիս վրայ… Գրել, կարդալ, երեւակայել… Խորքին մէջ ամէն գրող պէտք է ընթերցող մնայ իր էութեամբ:

Ինք կը խօսէր իր քաղցր, մեղմ ձայնով, մինչ ես ինքզինքս կ’այպանէի այս զրոյցին համար, որովհետեւ կը զգայի թէ իր իւրաքանչիւր պատասխանին հետ աւելի կը կապուիմ իր գիրին, որուն աղբիւրը սակայն թրքութիւնն է… չէի ուզեր ընդունիլ որ աղուոր է իր գիրը: Եւ կը տառապէի, որովհետեւ որքան ալ փորձէի, չէի կրնար գրականութիւնը անջատել թրքութենէն: Յետոյ լռութիւն տիրեց:

Ե. Երկու լեզուներով ալ՝ թրքերէն եւ անգլերէն կը գրես. ինչպէ՞ս:

Է. Շ. Շատ լաւ կը հասկնամ «ինչպէ՞ս»-դ. դուք ալ ունիք նոյն տիլէմման: Ինծի համար «կամ այս կամ այն»-ի հարց չէ բնաւ, թէեւ երբ սկսայ անգլերէն հրատարակել – որովհետեւ արդէն կը գրէի – զիս դաւաճան կոչեցին, մէկը որ ձեռք քաշեր է իր մայրենիէն: Այդպէս չէ սակայն: Երկու լեզուներուն ալ կապուած եմ, թէեւ տարբեր ձեւերով: Եթէ գրելիքիս մէջ կայ տխրութիւն, մելամաղձոտութիւն, կարօտ, աւելի դիւրին է այդ բոլորը թրքերէնով արտայայտել, իսկ եթէ հեգնանք, երգիծանք կամ սեւ երգիծանք կայ, աւելի դիւրին է անգլերէն գրել: Թրքերէնի մէջ irony բառը նոյնիսկ գոյութիւն չունի…

Ե. Տեղ մը կ’ըսես՝ «Կու գամ երկրէ մը, որ վարակուած է համայնական յիշողութեան կորուստէ»: Ի՞նչ ըսել կ’ուզես:

Է. Շ. Թուրքիան երկար եւ հարուստ պատմութիւն ունի, բայց ատիկա առողջ յիշողութիւն չի նշանակեր: Պատմութիւնը ինչպէս որ կը սորվեցնեն, մի՛շտ արական պատմութիւն է, երբե՛ք իգական։ Ո՛չ փոքրամասնութիւններու պատմութիւնը, այլ իշխանութեան եւ հեղինակութեան դիրքերէ եկող տղամարդոց պատմութիւնը: Այն պահուն, որ հարց կու տաս դուն քեզի՝ ո՞վ է հեղինակը այս պատումներուն, որո՞ւն չէ արտօնուած պատմել եւ ի՞նչն է որ չի պատմուիր, այդ պահուն ամէն ինչ կը փոխուի…

Ե. Ա՞յս է պատճառը, որ վէպերուդ մէջ յաճախ կարճ կամ երկար ակնարկութիւններ կան հայերուն եւ ցեղասպանութեան մասին:

Է. Շ. Որպէս վիպասան, ես հետաքրքրուած եմ չպատմուած պատմութիւններով՝ կանանց, փոքրամասնութիւններու պատմութիւններով, որոնք յարմար կերպով ջնջուեր, «մոռցուեր են»: Ասոնք դիւրին ուսումնասիրուող թեմաներ չեն, երբ նման բան կ’ընես, յարձակումի կ’ենթարկուիս… , բայց վէպը, որպէս նրբերանգներու, բազմակարծութեան, բարդութեան եւ համակրանքի գրական ձեւ, աքսորի մէջ տուն է, անհրաժեշտ ապաստարան: Գրական երեւակայութիւնը մեզի մնացած ժողովրդավարական վերջին տարածքներէն մէկն է:

Շանորդին լաւ պատասխանեց, լաւ փախաւ…

Ե. Ասոր ամէնէն մեծ օրինակը «Իսթանպուլի Փիճը» վէպդ է, որ լրիւ հիւսուած է հայ-թուրք հակամարտութեան շուրջ, աւելի ճիշդը՝ թուրքերու ախտագին «մոռացութեան» վրայ. ի՞նչ կ’ըսես այդ մասին:

Է. Շ. Այս գիրքը գրուեցաւ  հայ եւ թուրք կանանց առօրեայ կեանքն ու ընդհանրութիւնները ուսումնասիրելու համար, ուտելիքն ու ընտանիքը որպէս մշակութային կամուրջ օգտագործելով: Փորձեցի պատմութիւնը մարդկայնացնել մէկ ընտանիքի փորձառութիւնը նկարագրելով, կեդրոնանալով անձնականին, եւ ոչ հանրայինին վրայ: Վէպին թեման, որ Հայոց Ցեղասպանութիւնն է, պատճառ դարձաւ, ինչպէս ըսի արդէն, որ դատական գործ ստեղծուի, «թրքականութիւնը զրպարտելու» մեղադրանքով:

Ե. Վէպին մէջ հերոսներդ շատ կը մօտենան Հայոց Ցեղասպանութեան եւ կ’ըսեն այնպիսի բաներ, որոնք ջիղերու կը դպնան: Հակառակ ասոր, գիրքդ best seller եղած է Թուրքիոյ մէջ: Ինչպէ՞ս կը բացատրես ասիկա:

Է. Շ. Թերեւս ճի՛շդ այդ պատճառով, որովհետեւ ժողովուրդը կ’ուզէ իմանալ թէ ի՛նչ եղած է եւ ինչո՛ւ պետութիւնը այդքան հզօր ճիգ կը թափէ ծածկելու համար պատմական իրողութիւն մը:

Ե. Բայց գիրքը վէպ է, պատմական գիրք չէ:

Է. Շ. Ժողովուրդին մեծամասնութիւնը պատմական գիրքեր պիտի չկարդայ, բայց վէպ մը այլ տպաւորութիւն կրնայ ձգել ընթերցողին վրայ: Պետութիւնը մէկ դիտանկիւն կը պարտադրէ ժողովուրդին, մինչ մենք գիտենք, որ պատմութիւն մը միշտ երկու դիտանկիւն ունի: Թերեւս վէպը այդ երկրորդ դիտանկիւնը կը հայթայթէ ընթերցողին:

Ե. «Ես պատասխանատու՞ եմ հօրս յանցանքին համար,- հարցուց Թուրք անունով աղջիկ մը»։

«Դուն պատասխանատու ես հօրդ յանցանքը ճանչնալու համար»,- պատասխանեց Անտի-Խավուրման»։ Ի՞նչ ըսել կ’ուզես այս փոքր երկխօսութեամբ:

Է. Շ. Յստակ չէ՞:

Ճարպի՜կ… կրկին կը փախչի:

Ե. Թէ՛ «Սիրոյ քառասուն կանոնները», թէ՛ նախորդը՝  «Իսթամպուլի Փիճը» վէպերուն մէջ կայ կերպար մը, որ սիրոյ եւ ներումի սահմաններէն դուրս կը գտնուի. կը կարծե՞ս որ կան դէպքեր, զորս կարելի չէ ներել, կամ մարդիկ, որոնց կարելի չէ սիրել:

Է. Շ. Ասիկա դժուար հարց է. ես կը հաւատամ ներելուն, բայց չեմ կարծեր որ դիւրութեամբ կարելի է ատիկա ընել:

Ուրիշ բան մըն ալ ըսեմ՝ վէպերուս մէջ ես ոչ քարոզ կու տամ, ոչ ալ կ’ուզեմ բան մը սորվեցնել. ճիշդ հակառակը՝ տարբեր կերպարներ եւ տարբեր տեսակէտներ կը ներկայացնեմ, եւ կը ձգեմ որ ընթերցողը ի՛նք որոշէ: Ամէն մարդ տարբեր ձեւով կ’ընթերցէ եւ ի՛ր դիտանկիւնը կը դնէ ընթերցումին մէջ: Վիպասանի դերը հարցեր տալն է, ոչ թէ պատասխաններ գտնելը:

Ե. Վերջին հարցում մը՝ շատեր, մանաւանդ այսօրուան մեր երկու պետութիւնները կ’ըսեն թէ հարիւր եւ աւելի տարիներ ետք պէ՛տք է մոռնալ, նոր էջ բանալ եւ ի վերջոյ խաղաղութեամբ ապրիլ. դուն ի՞նչ կ’ըսես:

Է. Շ. Միշտ ալ հաւատացած եմ ժառանգուած ցաւին… այս ըսածս թերեւս գիտական չէ, բայց այն բոլորը, որոնց մասին չենք կրնար դիւրութեամբ խօսիլ մեր ընտանիքներուն մէջ, կը փոխանցուին սերունդէ սերունդ: Գաղթած ընտանիքներուն աւագ սերունդը յաճախ կը փորձէ պաշտպանել կրտսերները լռելով, իսկ երկրորդ սերունդը՝ չափազանց զբաղ յարմարելու նոր պայմաններուն, չի կրնար մտածել այդ մասին: Երրորդ սերունդին կը մնայ փորփրել յիշողութիւնները: Ես հանդիպեր եմ երրորդ սերունդի ներկայացուցիչներու, որոնց յիշատակները շատ աւելի հեռու կ’երթան, քան իրենց ծնողքը: Անոնց համար ինքնութիւնը կարեւոր է:

Կը խօսէր իրե՞նց մասին, թէ՞ միտքին մէջ կանք նաեւ մենք, որոնց ցաւը ինք կ’ընդունի եւ կը հասկնայ, որ մոռնալ չկայ…

Այսքանն ալ լաւ էր այս զրոյցին համար:

Շնորհակալութիւն յայտնեցի եւ ըսի, որ կը յուսամ շարունակել այս զրոյցը իր եւ իր նման այլ գրագէտներու հետ:

Երբ բաժնուեցանք, ես շատ տխուր էի, իսկ ինք կարծես հանգստացեր էր սրտէն բեռ մը թօթափելով:

(շար. 2 եւ վերջ)